بیماری دیابت را بیشتر بشناسیم
بیماری دیابت یكی از بیماری های شایع، قابل كنترل و مزمن است. این بیماری در صورت عدم كنترل مطلوب منجر به عوارض زودرس و دیررس مهمی میشود.
بیمار دیابتی با خود مراقبتی میتواند نقش بسیار مهمی در كنترل بیماری دیابت و پیشگیری از بروز عوارض آن ایفا نماید. خود مراقبتی بیماران دیابتی موجب ارتقا كیفیت زندگی وكاهش هزینههای ناشی از ابتلا به این بیماری میشود.
خودمراقبتی در دیابت یعنی این كه بیمار توانمندی داشته باشد و مسئول باشد كه رفتارهای سالمی در زندگی روزمره داشته باشد. ایجاد این توانمندی در بیمار از وظایف كارشناس خودمراقبتی و یا پرستار آموزش دیابت به شمار میرود.
مطالعات نشان داده اند كه 7 رفتار در بیماران دیابتی می تواند منجر به بهبود پیامدهای بیماری شده و زندگی سالم و بهتری را برای آنان به ارمغان آورد. آن رفتارها عبارتند از: داشتن تغذیه سالم فعالیت بدنی كافی، اندازه گیری مستمر ساختاریافته قند خون، مصرف درست داروهای تجویز شده، مهارت حل مشكلات و مدیریت استرس و مهارت در كاهش خطر بروز عوارض دیابتی.
بیماری دیابت چیست؟
بیماری دیابت، بیماری شایع، قابل كنترل ومزمن میباشد. مواد غذایی بعد از مصرف در بدن به صورت قند (گلوكز) درمیآید و از این قند برای تولید انرژی استفاده میشود. انسولین هورمونی است كه در بدن از غده لوزالمعده (پانكراس) ترشح شده و موجب ورود قند به سلول و استفاده از آن میشود. (انسولین مثل كلید برای سلول عمل میكند) اگر انسولین كم باشد و یا نتواند خوب كار كند، قند وارد سلول نشده و سلول گرسنه میماند و در نتیجه كار بدن دچار اشكال میشود، از طرفی قند خون بالا رفته وقند خون بالا میتواند مانند سم عمل كرده و به سلولها و بافتهای بدن آسیب برساند.
انواع دیابت كدامند؟
3 نوع عمده دیابت وجود دارد:
- دیابت نوع1
- دیابت نوع 2
- دیابت بارداری
دیابت نوع1: در این نوع بیماری، بدن میتواند انسولین تولید كند و یا بسیار كم تولید میكند، به همین دلیل در این نوع دیابت، حتما باید انسولین تزریق شود تا نیاز بدن تامین گردد. لازم به ذكر است كه انسولین ازهورمونهای حیاتی بدن است.
دیابت نوع 2 : دراین نوع بیماری، بدن به مقداركم انسولین تولید میكند ویا بدن میتواند به طور كامل از انسولین تولید شده استفاده كند (مقاومت به انسولین). دراغلب این بیماران نیاز به مصرف قرصهای پایین آورندهی قندخون ودر تعدادی از آنها نیز نیاز به مصرف انسولین وجود دارد.
دیابت بارداری
دیابت بارداری به شرایطی گفته میشود که افزایش قند خون برای اولین بار، در طی دوران بارداری دیده شود. دیابت بارداری، تقریباً در ۴ درصد از بارداریها بروز میکند.
دیابت، به طور کلی، میتواند برای روی رشد و نمو جنین در طی بارداری اثر داشته باشد. در اوایل بارداری، دیابت مادر میتواند منجر به بروز نقصهای مادرزادی و افزایش خطر سقط جنین گردد. ناهنجاری های مادرزادی، در قلب شایع است. در طی سه ماهه دوم و سوم بارداری، دیابت مادر میتواند منجر به تغذیه و رشد زیاد از حد کودک گردد. داشتن نوزاد بزرگ و با وزن بالا، خطر زایمانهای سخت را افزایش میدهد؛ مثلاً نوزادهای بزرگ اغلب برای تولد نیاز به عمل سزارین دارند و اگر به طور طبیعی متولد شوند، خطر آسیب به ناحیه شانه آنها وجود دارد و وزن بالای نوزاد همچنین باعث تاخیر در زمان زایمان و خطرات کمبود اکسیژن برای مغز نوزاد میشود.
به علاوه وقتی جنین بیش از حد تغذیه گردد و در نتیجه به دنبال آن سطح انسولین خونش افزایش یابد، پس از زایمان، احتمال افت شدید قند خون در نوزاد وجود دارد، زیرا دیگر آن مقادیر بالای قند را از خون مادر دریافت نخواهد کرد و نوزاد نیاز به درمان اورژانسی دارد.
عوامل خطر بروز دیابت نوع 2
- اضافه وزن و چاقی
- فشارخون بالا
- اختلال چربی های خون
- زندگی کم تحرک (فعالیت بدنی ناکافی)
- مصرف دخانیات
- سن
چاقی و فعالیت بدنی ناکافی از عوامل خطر مهم بروز دیابت نوع 2 هستند.
عوامل خطر بروز دیابت بارداری
بسیاری از زنانی که دیابت بارداری در آنها بروز میکند، هیچ یک از عوامل خطر شناخته شده ابتلا به دیابت بارداری را ندارند.
- سن بالای 25 سال
- داشتن اضافه وزن قبل از بارداری
- سابقه خانوادگی ابتلا به دیابت (اگر مادر و پدر یا برادر و خواهر شما دیابت داشته باشند.)
- سابقه تولد نوزاد بیش از ۴ کیلوگرم در گذشته
- سابقه تولد نوزاده مرده در گذشته
- سابقه ابتلا به دیابت بارداری در بارداری قبلی میزان خطر دیابت بارداری را در دفعه بعد ۲ تا ۳ برابر مینماید.
- وجود قند در ادرار
- اختلال تحمل گلوکز و اختلال در گلوکز ناشتا (در این شرایط قند خون بالا است، ولی به حدی بالا نیست که بتوان آن را دیابت در نظر گرفت. به این حالت مرحله پیش از دیابت گفته میشود)
عوارض بیماری دیابت كدامند؟ در صورت كنترل مطلوب بیماری دیابت، بیمار میتواند زندگی طبیعی داشته و دچار عوارض دیابت نشود. كنترل مطلوب بیماری دیابت با رعایت موارد زیر به دست میآید:
- تغذیه سالم و مناسب
- فعالیت بدنی كافی
- داشتن وزن مناسب
- نگهداری قندخون درحد مطلوب
- اندازهگیری قندخون ساختاریافته
- مصرف داروهای تجویز شده به درستی
در صورت عدم كنترل مناسب بیماری دیابت عوارض متعددی برای بیمار ایجاد خواهد شد.
عوارض دیابت را می توان به دو نوع "عوارض زودرس" و "عوارض دیررس" تقسیم نمود.
عوارض زودرس
عوارض زودرس دیابت شامل موارد زیر هستند:
هیپوگلیسمی (كاهش قند خون به 70 میلی گرم در دسی لیتر و كمتر)
هیپوگلیسمی ممکن است به علت مصرف زیاد انسولین یا قرص های پایین آورنده قند خون، کم خوردن یا حذف یک وعدۀ غذی اصلی و یا میان وعده و فعالیت بدنی زیاد ایجاد شود.
علائم هیپوگلیسمی شامل احساس ضعف یا گرسنگی، رنگ پریدگی، عرق سرد، طپش قلب، سرگیجه، گیجی، خواب آلودگی و در موارد شدید بیهوشی است.
اقدام لازم:
- اگر بیمار بیهوش نشده باشد باید به وی چند حبه قند یا یک مادۀ غذایی شیرین بدهید.
- اگر بیمار بیهوش باشد، باید وی را در وضعیتی قرار دهید که راه تنفسی او باز باشد . در حالت بیهوشی هیچ مادۀ غذایی نباید از طریق دهان داده شود و بلافاصله او را به اورژانس انتقال داده و یا از مركز اورژانس كمك بخواهید.
هیپرگلیسمی (افزایش قند خون بیش از 130 میلی گرم در دسی لیتر در قبل از ناشتا وبیش از 180 میلی گرم، 2 ساعت بعد از غذاخوردن)
به دلیل پرخوری و یا مصرف ناکافی داروهای پایین آورندۀ قند خون ایجادمی شود.
عوارض دیررس
عوارض دیررس دیابت بتدریج و در صورت عدم کنترل قند خون بالا بوجود می آیند. مهم ترین عوارض به شرح زیر است:
عوارض قلبی عروقی
عوارض قلبی عروقی شامل افزایش فشارخون و افزایش احتمال سكتههای قلبی و مغزی است. با كنترل مطلوب قند خون می توان از بروز مشكلات قلبی- عروقی پیشگیری كرد.
عوارض عصبی
عوارض عصبی از عارضههای طولانیمدت دیابت است که معمولا نیمی از افراد دیابتی از این عارضه رنج میبرند. این عوارض به صورتهای مختلف بروز می کنند از جمله :
- مورمورشدن، درد، بیحسی یا ضعف در دست و پاها
- مشكلات گوارشی مانند احساس پری شكم، تهوع، استفراغ، اسهال و یبوست
- مشكلات ادراری
- مشكلات جنسی مانند بیمیلی جنسی
- سرگیجه و غشكردن
- ازدسترفتن حس درد به طوری كه حتی در حملات قلبی فرد ممكن است درد را حس نكند.
- افزایش یا كاهش تعریق
- دوبینی و یا فلج یک طرف صورت
عوارض کلیوی
در سیر بیماری دیابت و عدم کنترل مطلوب آن، احتمال آسیب به كلیهها زیاد است به طوری كه قادر به تصفیه كامل خون نبوده و مواد زاید در بدن تجمع پیدا میكنند و در صورت عدم درمان مناسب، كلیهها به سمت نارسایی پیش میروند و حتی ممكن است نیاز به دیالیز و پیوند کلیه ایجاد شود.
میزان قند خون، ژنتیك و فشارخون در بروز این عارضه موثر هستند. بنابراین هرچه كنترل قند و فشار خون بهتر باشد، احتمال بروز این عارضه كم تر میشود. نشانهها و علایم این عارضه خیلی دیر خود را نشان میدهند و گاه خیلی هم اختصاصی نیستند؛ مانند ورم کردن پاها و زیر چشم ها، به اختلال شدید خواب، کماشتهایی، احساس ناراحتی در معده و ضعف و اختلال تمركز.
مشكلات چشمی
همانطور كه گفته شد، دیابت به عروق صدمه میزند و عروق چشمی هم از این قاعده مستثنا نیستند. بنابراین ممكن است آبسیاه ( گلوکوم)، كدورت عدسی (آبمروارید) و اختلالات عروقی شبکیه (رتینوپاتی)؛ خونریزی در شبکیه چشم و حتی کم بینایی و نابینایی بروز کند.
مشكلات اندام تحتانی
مشكلات و عوارض ایجاد شده در پا به وسیله دیابت به حدی است كه از این عارضه بهعنوان پای دیابتی یاد میشود. این عارضه معمولا وقتی ایجاد میشود كه مشكلات عصبی در پا رخ داده باشد كه به كاهش حس در پا منجر میشود، در واقع در اثر كاهش حس، فرد دیابتی متوجه بروز زخمها و ضربات وارده بر پاهای خود نمیشود و در صورت غفلت این زخم گسترش مییابد. از طرفی آسیب عصبی موجب تغییر در ظاهر پاها و انگشتان فرد دیابتی میشود كه این امر به افزایش در معرض آسیب قرارگرفتن پاها میانجامد. از طرفی دیابت موجب خشك شدن و تركخوردگی پوست پا میشود: اگر زخمی در پا ایجاد شود دیرتر از زخم پای افراد سالم خوب میشود و دلیل آن هم كاهش و كندی جریان خون در افراد دیابتی است كه بهبود زخم را به تاخیر میاندازد. ایجاد زخم در پای بیماران دیابتی یكی از عوارض جدی و خطرناك عدم كنترل مطلوب دیابت است.
گروه پیشگیری و مبارزه با بیماریهای معاونت بهداشتی
منبع : برنامه كشوری پیشگیری و كنترل بیماری دیابت
دستورالعمل ویژه كارشناس مراقب سلامت خانواده آذر ماه 1393 وزارت بهداشت
