خردورزی و عقلانیت اصل حاکم بر سبک زندگی شیعی(بخش دوم)

ادامه مطلب...

صبر 4-2

صبر یکی دیگر از ثمرات عقل عملی است. بخصوص در باره صبر بر بلایا و مشکلات در کلام معصومین بسیار آمده و سفارش شده است؛ چرا که دنیا دار بلیه و امتحان است و کسانی به اوج رفعت و بلندی می رسند که در گر دونه بلایا نابود نگشته و صبر پیشه کنند. امام رضا(ع) یکی از نشانه های انسان های کامل  و برگزیده را همین صبردر برابر بلاها و فتنه ها دانسته اند:

سُئِلَ النَّبِیُّ ص عَنْ خِیَارِ الْعِبَادِ فَقَالَ الَّذِینَ إِذَا أَحْسَنُوا اسْتَبْشَرُوا وَ إِذَا أَسَاءُوا اسْتَغْفَرُوا وَ إِذَا أُعْطُوا شَكَرُوا وَ إِذَا ابْتُلُوا صَبَرُوا وَ إِذَا غَضِبُوا غَفَرُوا»(کافی، ج2، ص240)؛  از بندگان برگزیده از حضرتش سؤال شد ایشان در پاسخ فرمودند: بندگان برگزیده کسانی هستند که چون نیکی کنند توفیقی که یافتند شادمان گردند و چون عمل بدی انجام دهند از درگاه خدا مغفرت جویند و هرگاه عطایی به آنها شود شکر گویند و چون در بلایی افتند شکیبایی ورزند و در هنگاه خشم از مورد غضب در گذرند»

در حدیثی دیگر از ایشان آمده است که صبر و شکیبایی را از ارکان ایمان دانسته و فرمودند: هیچ بنده ای حقیقت ایمان را به کمال نمی رساند مگر اینکه در او سه خصلت باشد: در علم دین بصیرت پیدا کند، در معیشت اندازه نیکو نگه دارد( مدیریت حسابگرانه) و بر بلایا صبر و شکیبایی نماید.(عیون اخبار الرضا(ع)، ج2، ص38).

5-2 رضایت به رضای حق و گمان نیک داشتن به او

امام رضا(ع) می­فرمایند: «أَحْسِنِ‏ الظَّنَ‏ بِاللَّهِ‏ فَإِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ یَقُولُ أَنَا عِنْدَ ظَنِّ عَبْدِیَ الْمُؤْمِنِ بِی إِنْ خَیْراً فَخَیْراً وَ إِنْ شَرّاً فَشَرّاً( کافی، ج2، ص72)؛ به خداوند خوش بین باش زیرا هر کسی که به خدا خوش گمان باشد خداوند هم با گمان او همراه است.

بسیاری از ناراحتی های ما در این دنیای آشفته بازار، به گمان نیکو به خداوند نداشتن قابل ارجاع است. ما براین عقیده هستیم که جهان بر اساس حکمت الهی در حرکت است و هیچ حادثه ای در زندگی انسان بدون حکمت و دلیل نیست چرا که بر اساس موازین عقلی حکمت خداوند اثبات شده است و پذیرفته ایم. اگر به فلسفه زندگی دست یابیم و به حکم عقل گردن نهیم که خداوند حکیم است در آسایش و راحتی زندگی خواهیم کرد و به جرأت می توان گفت که ریشه بسیاری از اضطراب ها و تشویش ها عدم التفات به حکمت الهی و ظن نیکو به خداوند است.

6-2 سفارش به سخاوت و مذمت بخل

 یکی دیگر از مواردی که در حیطه عمل و عقل عملی است ملکه بذل و بخشش و کسب ملکه سخاوت است. امام رضا(ع) در این خصوص می فرمایند: «انسان سخاوت ‌مند از غذای دیگران می‌خورد تا از طعام او بخورند و انسان بخیل از طعام دیگران نمی‌خورد تا از طعام و غذای او نخورند(عیون اخبار الرضا(ع)، ج2، ص12). در جایی دیگر می فرمایند: «بخیل را آسایشی نیست»

( تحف العقول، ص450)

فصل الختام نوشتار مزین می شود به حدیث شریف از امام رضا(ع) که در آن نشانه های کمال عقل- در بعد عملی- را به نحو جامع بیان فرمودند که از این موارد مذکور در حدیث، امور دیگری نیز منشعب می شود و می تواند معیاری تمام نما و تمام عیار از الگوی سبک زندگی رضوی باشد. آن حضرت فرمودند:

«لایتم عقل امریءٍ حتی تکون فیه عشر خصال: الخیر منه مأمول، و الشر منه مأمون، یستکثر قلیلی الخیر من غیره و یستقل کثیر الخبر من نفسه، لا یسأم من طلب الحوائج الیه و لا یملُّ من طلب العلم طول دهره، الفقر فی الله احب الیه من الغنی و الذلُّ فی الله احب الیه من العزّ فی عدوه و الخمول اشهی الیه من الشُهره»( تحف العقول، ص443). یعنی خرد هیچ فرد مسلمانی کامل نباشد مگر اینکه ده خصلت در او باشد: به خیر او امید رود، شرش به کسی نرسد، خیر اندک دیگران را بسیار بشمارد، خیر بسیار خود را اندک داند هرچه حاجت از او خواهند خسته نشود، از طلب علم در تمام عمرش به ستوه نیاید، فقر در راه خدا را از توانگری دوستر دارد، خواری در راه خدا را از عزت یافتن در طریق دشمن خوشتر داشته باشد و گمنامی را از شهرت بیشتر بخواهد.

امام رضا(ع) در این حدیث شریف ده ویژگی مهم که از رئوس یک سبک زندگی فضیلت محور و سعادت آور است را به خوبی بیان کرده اند. همان طور که در صدر حدیث آمد این ویژگی ها از اوصاف انسانی است که خردورز و عاقل باشد. به تعبیری هر کسی که متصف به اوصاف مذکور باشد دارای عقلی کامل خواهد بود و این اوصاف ظهور کمال در عقل و خرد وی است. از اینجا نیز به این نکته می رسیم که آنچه در سبک زندگی فضیلت­ محور که سعادت انسان را در پی دارد مهم است، این است که فرد مبنای آن سبک را عقل و خردورزی قرار دهد.

نتیجه

با توجه به آیات و روایات معصومین(ع) بدست می آید که همه اعتقادات و اعمال باید بر مبنای عقل و عقلانیت باشد. در سبک زندگی باید شیوه عقلانی در پیش گرفته؛ در حوزه اعتقادات و افکار از مبانی عقل نظری استفاده نموده؛ در حوزه عمل نیز به بهره گیری تمام از یقینیات عقل عملی پرداخته و سفارش شده با وجود عقل(عملی) می توان تمام خوبی ها و بدی ها را شناخت. بنابراین سبک زندگی اسلامی از عنصر عقلانیت و خردورزی هیچ جدایی و افتراق ندارد و این عنصر باید در تمام ابعاد زندگی ساری و جاری باشد.

منابع و مآخذ

1.قرآن کریم

2.ابن بابویه قمی، معروف به شیخ صدوق، التوحید، قم، مؤسسۀ النشر الاسلامی، 1398ق 

3.ابن بابویه قمی،معروف به شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا(ع)، تهران، نشر جهان، 1378ق

4.ابن سینا، الشفا، الالهیات، تحقیق استاد حسن ززاده آملی، قم دفتر تبلیغات اسلامی، 1376

5.ابن شعبه، حسن بن علی، تحف العقول، تصحیح علی اکبر غفاری، قم، کتابفروشی اسلامیه، 1384ق

6.ابن منظور الافریقی، لسان العرب، بیروت، دار صادر، 1410ق

7.حسن زاده آملی، حسن، دروس معرفت نفس، قم، انتشارات الف لام میم، 1381

8.حلی، علامه، تصحیح جعفر سبحانی، کشف­المراد، قم، موسسه امام صادق، 1382

9.خسروپناه، عبدالحسین، کلام جدید، قم، مرکز مطالعات و پژوهشهای فرهنگی حوزه علمیه،1379

10.رجبی، محمود، انسان­شناسی، قم، موسسه آموزشی امام خمینی، 1386

11.  سبحانی، جعفر، الانصاف فی مسائل دام فیها الخلاف، قم موسسه امام صادق،1423،

12.سبحانی، جعفر، الهیات علی هدی الکتاب و السنه و العقل، قم، مرکز العالمی للدراسات الاسلامیه، 1412ق

13.سبزورای، ملاهادی، شرح المنظومه، تصحیح استاد حسن زاده آملی، نشر ناب، 1369       

مصطفی مؤمنی 

استادیار گروه معارف معاونت آموزشی و پژوهشی

دانشکده علوم پزشکی نیشابور