عسل و فواید آن از دید گاه قران ، احادیث و علم پزشکی
عسل یکی از طبیعی ترین و با ارزش ترین محصولات غذایی مفید و یک اکسیر پر ارزش است که از قرن ها پیش به عنوان عالی ترین و مقوی ترین غذاها شناخته شده و هم چنین به واسطه ویژگی های شفابخش خود به عنوان دارو در دمان اکثر بیماریها در بین تمام ملل کاربرد داشته است . در قرآن کریم و احادیث نیز عسل به عنوان موهبت الهی و شفابخش یاد شده ودر قرآن کریم حتی یک سوره به نام زنبور عسل (نحل) به عسل اختصاص یافته است . پیامبران الهی آن چنان به عسل علاقه نشان می دادند که آن را به عنوان یکی از ارزاق طیبه ی الهی مورد استفاده قرار می دادند و هنوز هم بعضی عسل را نوشابه انبیاء می نامند . توجه نبی گرامی اسلام و ائمه ی معصومین به عسل در اخبار و روایات گوناگونی ذکر شده است . بنا براین قرآن خوردن عسل را شفا میداند ، لذا این سوال پیش می آید که فواید علمی و پزشكی آن چیست در سال های اخیر تحقیقات علمی بر اثرات مفید عسل در علم پزشکی صحه گذاشته است . امروزه اطلاعات در مورد استفاده از عسل برای درمان بسیاری از بیماری های انسانی را می توان در مجلات پزشکی و هم چنین در مجلات و محصولاتی که به بررسی خواص مواد طبیعی می پردازند ، پیدا نمود که طیف گسترده ای از فعالیت های ناشناخته عسل را نشان می دهد. مدارک و شواهد نشان می دهد که عسل می تواند اثرات متعدد مفیدی بر روی سلامتی داشته باشد از این اثرات می توان اثرات و خاصیت های آنتی اکسیدانی ، خواص ضد التهاب ، خواص ضد دیابت ، تنفسی ، گوارشی و هم چنین اثرات محافظتی بر سیستم قلبی عروقی و عصبی را نام برد . هر چند که با وجود بسیاری از تحقیقاتی که بر روی عسل انجام شده است ، تنها تعداد کمی از آنها منتشر شده است .
امروزه حدود 300 نوع عسل شناخته شده است و این تنوع ناشی از تنوع در شهد های آن است که توسط زنبور عسل جمع آوری می شود . کربوهیدرات ها بیشترین بخش عسل ( 95 تا 97 درصد وزن خشک ) را تشکیل می دهند . علاوه بر این عسل شامل ترکیبات اصلی مانند پروتئین ها ، ویتامین ها ، اسیدهای آمینه ، مواد معدنی و اسیدهای آلی می باشد . عسل خالص نیز حاوی فلاونوئیدها ، آلکالوئیدها ، گلیکوزیدها ، آنتراکینون و ترکیبات فرار می باشد . مونوساکاریدها (فروکتوز و گلوکز ) از مهم ترین اجزای شیرین عسل هستند و ممکن است به بسیاری از اثرات تغذیه ای و فیزیکی عسل در ارتباط باشد . علاوه بر مونوساکاریدها ، مقادیر کوچکتر از دی ساکاریدها و الیگوساکاریدها ، در عسل موجود می باشد . بسیاری از این قند ها در طول رسیده شدن عسل تشکیل می شوند . گلوکونیک اسید ، یک محصول از اکسیداسیون گلوکز ، یک اسید آلی اصلی در عسل است . علاوه بر این مقدار کمی از اسید استیک ، اسید فرمیک و اسید سیتریک نیز در عسل پیدا شده است . این اسیدهای آلی مسئول خاصیت PH اسیدی بین 3.2 و 4.5 هستند.عسل همچنین از برخی از اسیدهای آمینه مهم شامل 9 اسیدهای آمینه ضروری و همه ی اسیدهای آمینه غیر ضروری به جز آسپاراژین و گلوتامین تشکیل شده است . پرولین به عنوان اسید آمینه اولیه در عسل گزارش شده است. آنزیم دیاستاز ، اینورتاز ، گلوکز اکسیداز، کاتالاز و اسید فسفاتاز مواد اصلی تشکیل دهنده پروتئین های عسل می باشند.
مقدار و سطح ویتامین در عسل کم است و بدین خاطر برای تامین ویتامین لازم روزانه استفاده ازعسل توصیه نمی شود. تقریبا همه ویتامین های محلول در آب در عسل وجود دارد، از جمله ویتامین C که شایع ترین آن است . حدود 31 مواد معدنی متغیر در عسل کشف شده است ، از جمله این مواد معدنی می توان به فسفر، سدیم ، کلسیم ، پتاسیم ، گوگرد ، منیزیم و کلر اشاره نمود . دو مولکول زیست فعال موجود در عسل شامل فلاونوئیدها و پلی فنول می باشد که به عنوان آنتی اکسیدان عمل می کنند که بسیاری از خواص درمانی عسل را منسوب به این مواد می دانند . شواهد اخیر وجود نزدیک به 30 نوع پلی فنول در عسل را نشان داده است وجود و سطح این پلی فنل ها در عسل می تواند بسته به منشاء گل ، شرایط آب و هوایی و جغرافیایی متفاوت باشد . بعضی از ترکیبات فعال زیستی ، از جمله لوتولینluteolin ، کامپفرول kaempferol ، کروستین quercetin، گالانگین galangin در تمامی انواع عسل هستند ، در حالیکه هسپرتینhesperetin و نارنجنین naringenin تنها در گونه های خاص عسل یافت میشود . نمونه های بسیار مشهور از فلاونوئید های موجود در عسل که بر روی آنها کارهای تحقیقاتی زیادی شده می توان به کریزین chrysin، کاتچین catechin، کامپفرولkaempferol، کروستین quercetin، گالانگین galangi اشاره نمود که بویژه این مواد تشکیل دهنده عسل قادربه اعمال آنتی اکسیدانی، ضد میکروبی ، ضد التهاب، ضد تکثیری و ضد سرطان می باشند.
از فعالیت های بیولوژیک عسل می توان به فعالیت های آنتی اکسیدانتی عسل اشاره نمود. توانایی عسل برای خواص آنتی اکسیدانی ارتباط زیادی به روشن یا تیرگی عسل دارد بطوری که عسل تیره تر از ارزش بالاتری از آنتی اکسیدان برخوردار است .
تحقیقات نشان داد که ترکیب فنولی عامل و مسئول اصلی برای فعالیت آنتی اکسیدانتی عسل می باشد. عسل به تنهایی یا در ترکیب با درمان های متداول دیگر درمان ممکن است بعنوان یک آنتی اکسیدان جدید در کنترل استرس اکسیداتیو عمل کند . فعالیت ضدمیکروبی یکی دیگر از فعالیت های بیولوژیکی عسل است.تنها پراکسیداز منشاء خاصیت ضد باکتری عسل نیست چون بسیاری از مواد با خاصیت ضد باکتری ولی به مقدارکم در عسل نیز کشف شده اند.فعالیت القاء مرگ سلولی Apoptotic یکی دیگر از فعالیت های بیولوژیک عسل می باشد .
عسل از طریق تغییر بیان پروتئین های پرو و آنتی اپوپتوتیک در سلول های سرطانی باعث مرگ این سلول های سرطانی می گردد عسل باعث بیان ژن p53، کاسپاز 3 و پروتئین پروآپوتوتیک BAX و هم چنین تنظیم کاهشی در آنتی آپوپوتوتیک پروتیئن Bcl2 می گرددعسل باعث تولیدROS (گونه های اکسیژن فعال) می گردد که منجر به فعال شدن p53 می شود و به نوبه خود باعث بیان پروتئین های پرو-آنتی آپوپتوتیک مانند Bcl-2 و Bax می گردد . عسل باعث آپوپتوز در سلول های سرطانی می گردد که این عمل را از طریق دخالت کاسپاز 9 که به نوبه خود باعث فعالیت کاسپاز 3 می شود ، باعث می گردد . خواص آپوپتوز عسل آن را به یک ماده طبیعی مبدل ساخته که ممکن است به عنوان عامل ضد سرطان به جای بسیاری از شیمی درمانی های که در حال حاضر مورد استفاده برای القاء آپوپتوز قرار گیرد . فعالیت ضد التهابی و ایمنی نیز از فعالیت های بیولوژیکی دیگر عسل می باشد . محتوای فنلی در عسل مسئول اثر ضد التهابی عسل هستند .این فنل و فلاونوئید موجود در عسل باعث سرکوب فعالیت های پیش التهابیCOX-2 / یا سنتاز نیتریک اکسید(iNOS) میشود.
تحقیقات زیادی بر روی خواص دارویی عسل انجام شده است . این تحقیقات نشان داده اند که عسل در بهبود زخم موثر است . تحقیقات تجربی و بیشتر مقالات جدید استفاده از عسل را برای بهبود زخم به دلیل فعالیت های زیست شناختی آن از جمله ضد باکتری ، ضد ویروسی ، ضد التهاب و فعالیت آنتی اکسیدانی پیشنهاد می کنند . شواهد فراوانی بر اثرات مفید عسل در درمان دیابت وجود دارد . اثرات درمانی عسل در کنترل دیابت بنظر می رسد که فقط به کنترل قند خون محدود نگردد بلکه در بهبودی اختلالات متابولیک بیماران دیابت نیز گسترش یابد . هم چنین مطالعات اخیر نشان می دهد که عسل خاصیت ضد سرطانی و توموری دارد و ممکن است اثر ضد سرطانی خود را از طریق مکانیسم های متفاوت انجام دهد.
عسل باعث مهار تکثیر سلولی، القاء آپوپتوز، تغییر در مراحل تقسیم چرخه سلولی وهم چنین دپلاریزاسیون غشاء میتوکندری در انواع مختلفی از سرطان می گردد . عسل معمولا در طب سنتی برای درمان التهاب ، سرفه و تب استفاده شده است و تحقیقات نشان دادند که عسل قادر به کاهش علائم مربوط به آسم می باشد . مطالعات نشان داده اند که عسل به طور موثر باعث مهار التهاب راه های هوایی می گردد علاوه براین تحقیقات نشان داده اند که عسل از طریق کاهش تغییرات هیستوپاتولوژیک راه های هوایی در بیماری آسم عمل می کند . تحقیقاتی دیگر نیز نشان داد که استفاده از عسل به طور موثر باعث حذف قابل توجهی از موکوس های مترشحه سلولهای گابلت مسیر تنفسی می گردد . محققین نشان داده اند که آنتی اکسیدان ها در عسل مانند فلاوونوئیدها ، پلی فنولیک ، ویتامین Cومونوفنولیک ها ممکن است با کاهش خطر ایست قلبی عروقی در ارتباط باشند .
اثرات محافظتی فلاونوئیدها در بیماری عروق کرونر قلب دیده شده است به نظر می رسد عسل از طریق اثرات ضد ایسکمی ، ضد ترومبوز ، آنتی اکسیدانت و اثرات شل کنندگی عروقی این محافظت قلبی عروقی را انجام می دهد . محققین نشان داده اند که طیف گسترده ای از مونوفنولیک های موجود در عسل از جمله اسید کافئیک ، گالانجین ، کامپفرول و کروستین نقش بسیار مهمی در این امر دارند . مطالعات اخیر بر روی عسل مشخص کرده اند که عسل قادر به اثرات بهبودی بخش بر روی بیماری های عصبی دارد . تحقیقات نشان داده اند که عسل اثر ضد اضطراب ، ضد افسردگی ، ضد تشنج ، و ضد درد را نشان می دهد . بطوریکه عسل محتوای اکسیداتیو سیستم عصبی را بهبود می بخشد. مطالعات متعدد بر روی عسل که انجام شده پیشنهاد می کنند که پلی فنول عسل دارای خواص محافظ نورونی هستند. مواد تشکیل دهنده پلی فنل های عسل، ROS را که منجر به سمیت عصبی ، پیری و رسوب پاتولوژیک پروتئین ، از جمله بتا آمیلوئید می شوند را به مقدار قابل توجهی کاهش می دهند . مهم تر از همه پلی فنول های عسل بر التهاب عصبی در هیپوکامپ ، یک ساختار مغز است که در حافظه نقش دارد نیز مقابله می کنند . مطالعات نشان داده اند که پلی فنول های عسل قادرند که از اختلالات حافظه پیشگیری کنند و باعث تولید و تقویت حافظه در سطح مولکولی می شوند . عسل به عنوان یک ماده طبیعی درمانی برای اختلالات مختلف دستگاه گوارش مانند سوء هاضمه ، پریودنتال و سایر اختلالات دهان و دندان مفید ذکر شده است . عسل هم چنین اثرات درمانی در نوزادان و کودکان بستری در بیمارستان با اسهال و استفراغ دارد به طوری که نتایج این تحقیق بوضوح نشان داد که مدت زمان اسهال در بیماران تحت درمان با عسل کاهش قابل توجهی داشته است .
علاوه بر تاکید بر شفا بخش بودن عسل در قرآن و احادیث از پیامبران و ائمه اطهار (ع) ، امروزه مقالات و شواهد کافی وجود دارد که همه آنها توصیه به استفاده از عسل در بیماری های مختلف دارند . این تحقیقات تایید می کند که استفاده از عسل در تمام زمینه های بالینی می تواند مورد اهمیت قرار گیرد . مطالعات نشان داد که اثر دارویی عسل ممکن است به دلیل خاصیت ضد باکتریایی آن ، التهاب ، مرگ سلولی و یا خواص آنتی اکسیدانتی عسل باشد . با وجودی که بسیاری از مطالعات آزمایشگاهی اثر عسل را در رابطه با اهداف و درمان های پزشکی مورد تایید قرارداده اند ولی مطالعه بیشتری نیاز است تا جنبه دارویی عسل پوشش وسیع تری پیدا کند .
دکتر سعید سمرقندیان
عضو هئیت علمی دانشکده علوم پزشکی نیشابور
