مطلب روز / ابوعلی سینا
مطلب روز / ابوعلی سینا
ابن سینا علیرغم عمر نسبتا کوتاهش، اما با توجه به نبوع کمنظیریش تاثیر بسیاری بر پیشرفت و تعالی علوم زمانه خویش داشته است. او حکیم به معنای واقعی کلمه در زمان خود بوده و بر همه دانشهای آن زمان تسلط کامل داشته است. کتابهایی که از وی بر جا مانده است نشانگر این تسلط است. وی در زمینه های گوناگون به تالیف پرداخته است هر چند دو کتاب قانون و شفای وی در طب و فلسفه معروفند، ولی بیش از صدها اثر دز زمینه های مختلف دارد.
شفا دائره المعارفی جامع از فلسفه، ریاضی، فیزیک(طبیعیات)، موسیقی و الهیات است. کتاب الاشارات و التنبیهات وی نیز یک دوره مهم و مختصر از تفکر منطقی و فلسفی ابن سیناست. او طبیبی فیلسوف است؛ این دو دانش کمتر در طول تاریخ در یک دانشمند جمع شده است. تبحر وی در این دو دانش باعث شده است که در مواضع گوناگون تاثیر متقابل این دو دانش در آثارش هویدا گردد؛ بدین معنی که طبابت وی در آراء فلسفی وی و فلسفه وی در طبابت وی تاثیر داشته است.
از نظر فیلسوف انسان متشکل از روح و بدن است و این دو بر یکدیگر تاثیر می گذارند. نفس یا روح بر بدن تاثیر می گذارد و احوالات بدن بر روح اثر دارند. چنانچه روح از سلامت برخوردار نباشد بدن نیز بیمار خواهد شد و برعکس( همانگونه که در مثلی معروف است که : عقل سالم در بدن سالم!). و این مطلب مهمی است که می تواند به عنوان زیربنای تفکر پزشکی شیخ قلمداد گردد. وی در آثار فلسفی خود مانند شفا و اشارات و تنبیهات این مطلب را مستدل کرده است و در طب مد نظر قرار داده است. به عنوان نمونه و در رساله ای که با عنوان «مقاله فی احکام الادویه القَلبیه» دارد در حوزه مسائل نظری فیزیولوژی و وظایف و بیماریهای قلب سخن گفته است در بخشی هم به تاثیر هیجانهای عاطفی مانند شادی و اندوه، تنهایی و ترس، خشم و نفرت بر فعالیت قلب انسان، پرداخته است و آشنایان با مباحث علم النفس و روانشناسی فلسفی به خوبی می دانند که این هیجانات مربوط به روح و روان است که اثرات مهمی بر بدن و اعضاء آن دارند.
قانون در پزشکی و شفا در فلسفه!
از جمله دلایل اینکه فلسفه و طب در نزد ابن سینا ترابط داشته نامگذاری قانون برای علم پزشکی و شفا برای فلسفه است. این در حالی است که شفا برای علم طب و قانون برای فلسفه مناسبتر به نظر می رسد. نامگذاری کتاب طبی به قانون و کتاب فلسفی به شفا وجوهی دارد که عبارتند از: ابنسینا با این نامگذاری در صدد بیان این مطلب بوده که اهمّیّت «طبّ نفوس» نزد او کمتر از «طبّ اجساد» نیست، و نیز فلسفه او متأثّر از طبّ و طبّ او متأثّر از فلسفه است؛ دیگر اینکه ابنسینا با این رویکرد خواست تا بفهماند که فلسفه و طب در یکدیگر تداخل دارند و «فلسفه»، «طب روح» و «طب»، «فلسفه بدن» است.
وجه دیگری که می توان برای این نامگذاری بیان کرد به بینش خاص ابن سینا به علم طب بر می گردد. توضیح اینکه بر خلاف عرف معمول که داروها را شفای بیماریها میدانند، بوعلی طبابت و در نتیجه داروها و نتایج آنرا در یک نظام مستحکم علی و معلولی میبیند و برای دارو هیچ جایگاهی تحت عنوان شفادهی نمیشناسد. بیماریها به گفته قدما، معلول علتی در بدن بودند که داروها به رفع آن علت میپرداختند و به این ترتیب بیماری از بین میرفت. در این تفکر، هیچ جایگاه شفادهندگی برای دارو نمیتوان در نظر گرفت؛ لذا شیخ الرئیس کتابی را که در آن به طب و خواص دارویی گیاهان و مسائل دیگر پزشکی پرداخته است، قانون مینامد. بدین معنا که دستورالعملهای پزشکی قوانینی است که بر جهان حاکم است و از آن تخلف صورت نمیگیرد. از طرف دیگر آگاهی، جایگاهی ویژه در تفکر حکمای ما، از جمله بوعلی دارد.
یکی دیگر از آثار مهم پزشکی ابن سینا الارجوزه فی الطب، که در قالب شعر نوشته شده و ۱۳۲۶ بیت را در برمیگیرد. ابن سینا در این اثر خلاصه مطالب قانون را آورده است.
قابل توجه اینکه آثار ابن سینا بخصوص قانون و شفا مدت کمی( حدود 20 سال) بعد از مرگ وی به لاتین ترجمه شد و در دانشگاههای اروپا تدریس شد. هم اکنون نیز کتاب قانون در نزد غربیها (حداقل به لحاط تاریخ پزشکی) اهمیت مهمی داشته و به تدریس آن می پردازند و نظرات مهمی را از آن استخراج نمود و به لحاظ علمی اثبات نموده اند.
روز اول شهریورماه را که سالروز تولد حکیم بینظیر، طبیب مشهور و فیلسوف اعظم، شیخ الرئیس ابن سیناست به روز پزشک نامیده شده است. این روز را به همه تلاشگران در عرصه پزشکی تبریک عرض می کنم.
دکتر مصطفی مومنی
عضو هیئت علمی دانشکده علوم پزشکی نیشابور
