سرب و اثرات آن بر انسان و محیط
سرب و اثرات آن بر انسان و محیط
سرب عنصری فلزی و نرم به رنگ سفید مایل به آبی است كه فوق العاده سمی می باشد. این عنصر دارای جلای فلزی، رسانایی پایین و خاصیت چكش خواری و مفتول پذیری است و مقاومت بالایی در برابرخوردگی دارد. سرب به طور طبیعی در محیط زیست وجود دارد ولی در اكثر موارد حاصل فعالیت های بشری می باشد.
در محیط زیست نمک های سرب از راه اگزوز اتومبیل ها وارد محیط زیست شده و خاک، آب و هوا را آلوده می کند. باران های اسیدی به طور غیر مستقیم در افزایش مسمومیت گیاهان و جانوران نقش دارند.
از موارد ابتلا به سرب در انسان میتوان به ظروف سفالی لعابدار بهویژه زمانی که مایعات داغ یا مایعات اسیدی داخل آن ریخته میشود، لوازم آرایشی نامرغوب، حشرهکشها و آفتکشهای مورد استفاده در کشاورزی، بنزین موردمصرف توسط وسایل نقلیه و حتی آب موجود در لولههای سربی اشاره کرد. مشاغل کار در معادن، صنایعی مانند خودروسازی، صنایع رنگ، کاشی و سرامیک، تولید باتری و... در معرض مواجهه مضاعف با سرب قرار دارند.
از بین تمام ترکیبات سرب، تنها تترا اتیل سرب که در بنزین به عنوان ماده بالا برنده درجه اکتان مصرف میشود درحرارت معمولی اتاق قابل تصعید است، لذا از سمی ترین ترکیبات سرب محسوب می شود. سرب از طریق پوست، دستگاه گوارش و تنفس جذب می شود. مهم ترین راه های ورود سرب به بدن تنفس و پس از آن گوارش می باشد. جذب شدن از طریق پوست بستگی به نوع ترکیب آن دارد. ترکیبات معدنی سرب به کندی، در حالی که ترکیبات آلی سرب چون استات و اولئات سرب به خوبی از راه پوست جذب می شوند، تتراتیل سرب نیز به صورت مایع یا بخار از راه پوست جذب بدن می گردد.
این فلز سمی میتواند در صورت بلع یا تنفس برای سلامتی انسان مضر باشد. آثار سرب بر روی بدن به میزان قرار گرفتن در معرض آلودگی بستگی دارد و به طوركلی اثرات شناخته شده سرب بر روی بدن ازتغییرات بیوشیمیایی كه در مقادیر كم آلودگی تا تأثیر بر روی سیستم عصبی و حتی مرگ در غلظت های بالا می باشد. علاوه بر این میزان تأثیرات با توجه به سن افراد تغییر میكند به گونه ای كه نوجوانان، كودكان و نوزادان نسبت به مسمومیت سرب حساس تر هستند. سرب باعث كندكردن واكنش با آنزیم ها و حتی متوقف كردن واكنش های فیزیولوژی ضروری بدن می شود و توانایی ذخیره شدن در استخوانها را نیز دارد، كه پس از اشباع استخوان از سرب وارد خون می شود.
در مسمومیت مزمن یا مسمومیت تدریجی با سرب علایم با اختصاصیت کمتر مانند احساس خستگی و کسالت، ضعف حافظه و فراموشی، سردرد و گیجی، کمخونی، تغییرات رفتاری، اختلال در حس و حرکت دستها و پاها و در مراحل پیشرفته حتی تشنج و کما بروز میکند. یکی دیگر از علایم مهم مسمومیت با سرب، اختلالات تولیدمثلی در هر دو جنس است که خود را با نازایی یا سقط مکرر نشان میدهد.
مسمومیت با سرب در کودکان زیر ٦سال و مخصوصا در زیر ٣سال بسیار جدیتر و آسیبرسانتر بوده و با عوارض تکامل جسمی و ذهنی در آنها همراه است که از مهمترین آنها میتوان به افت IQ و بهره هوشی در کودکان اشاره کرد. درمان مسمومیت حاد با سرب، پس از بستری فرد در بیمارستان، با استفاده از عوامل شلاتهکننده مانند دی مرکاپرول و EDTA و پنیسیلامین انجام میشود. این دسته از عوامل سبب دفع سرب از ادرار میشوند. در موارد مسمومیت مزمن، مهمترین اقدام، قطع کامل مواجهه فرد با سرب است.
در چند سال اخیر با حذف سرب از سوخت وسایل نقلیه، کمک بالایی به پاکسازی محیط شده است که به نظر می رسد باید تلاش های بیشتری در این جهت صورت گیرد. همچنین کنترل آلاینده های تولید شده از صنایع از راهکارهای موثر بر کنترل این فلز سمی در محیط می باشد.
دکتر صفورا جوان
عضو هیئت علمی دانشکده علوم پزشکی نیشابور
