گفتوگو با دکتر مریم سیدموسوی، عضو هیات علمی گروه زیست فناوری پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی نیشابور
میکروآرانایها (miRNAها)، مولکولهای کوچکی از نوع RNA هستند که تقریباً در همه موجودات زنده وجود دارند. کار اصلی آنها تولید پروتئین نیست، بلکه نقش کنترلی دارند. تصور کنید ژنها مثل کتابهای آشپزیاند، RNA پیامرسان دستور غذاست و ریبوزومها آشپزها. miRNAها مثل کسی هستند که دستور غذا را پاره میکند یا پنهان میکند تا آشپز نتواند غذا را درست کند. به همین شکل miRNAها جلوی تولید بعضی پروتئینها را میگیرند یا سرعت آنها را تنظیم میکنند.
❓ چرا miRNAها در علم پزشکی و پیری مهم شدهاند؟
چون آنها روی فرآیندهای حیاتی مثل چرخه سلولی، آپوپتوز (مرگ برنامهریزیشده سلول)، التهاب، متابولیسم و حتی سرطان اثر دارند. بعضی miRNAها، با تسریع پیری ارتباط دارند، در حالی که برخی دیگر میتوانند اثر محافظتی داشته باشند. همین موضوع باعث شده که miRNAها هم بهعنوان نشانگر زیستی پیری و هم بهعنوان هدف درمانی مطرح شوند.
❓ خانم دکتر شما به سرطان اشاره کردید. miRNAها در این زمینه چه نقشی دارند؟
برخی miRNAها، نقش «آنکوژن» دارند و باعث رشد سلولهای سرطانی میشوند، در حالی که برخی دیگر سرکوبگر تومور هستند و جلوی سرطان را میگیرند. این دوگانگی نشان میدهد که miRNAها میتوانند شمشیر دو لبه باشند.
❓ نقش miRNA در روند پیری، دقیقاً چیست؟
miRNA ها در مسیرهای مختلف پیری نقش دارند گاهی با کاهش و یا افزایش برخی پروتئینها باعث پیری سلولی میشوند و برخی در التهاب و تجزیه مواد زائد سلولی نقش دارند. در پوست هم miRNAهایی وجود دارند که با تخریب کلاژن، ایجاد چین و چروک را تشدید میکنند. جالب است که بعضی miRNAها در افراد صدساله الگوی متفاوتی دارند، و احتمالاً نشانهای از «پیری سالم» هستند.
❓ یعنی میتوان گفت miRNAها سن واقعی بدن را نشان میدهند؟
دقیقاً! تحقیقات جدید نشان دادهاند که الگوی miRNAهای خون میتواند سن بیولوژیک ما را مشخص کند، یعنی اینکه بدنمان جوانتر یا پیرتر از سن شناسنامهایمان است. این موضوع میتواند در آینده برای پیشبینی بیماریها و کیفیت زندگی بسیار مفید باشد.
❓ آیا راهی وجود دارد که miRNAها را برای کند کردن پیری دستکاری کنیم؟
پژوهشها در این زمینه خیلی فعال است. برای مثال، کاهش miR-34 یا miR-29 در مدلهای حیوانی روند پیری را کند کرده است. داروهایی مثل رپامایسین (مهارکننده mTOR) یا ترکیبات طبیعی مثل رزوراترول (تحریککننده SIRT1) هم میتوانند مسیرهایی را که miRNAها تنظیم میکنند تحت تأثیر قرار دهند. حتی سبک زندگی مثل محدودیت کالری یا ورزش هم میتواند بیان miRNAها را تغییر دهد.
❓ اگر بخواهیم در یک جمله نقش miRNA در پیری را خلاصه کنید، چه میگویید؟
میگویم miRNAها همان کلیدهای مخفی پیریاند، بعضی از آنها روند پیری را سرعت میدهند و بعضی دیگر میتوانند محافظت کنند. فهمیدن و دستکاری این کلیدها، شاید در آینده به ما کمک کند سالمتر و طولانیتر زندگی کنیم.