سقط جنین یکی از مهمترین و پُربحثترین موضوعات سلامت باروری زنان در جهان امروز است که پیامدهای زیستی، روانی، اجتماعی و حتی سیاسی گستردهای را به همراه دارد. بررسی همهجانبه اپیدمیولوژی، عوامل مؤثر و پیامدهای سقط جنین، به ویژه در کشورهایی با محدودیتهای قانونی و فرهنگی، برای تدوین و اجرای سیاستگذاریهای مناسب و ارتقای سلامت زنان امری ضروری به شمار میآید.
انواع سقط جنین
سقط جنین به معنای پایان بارداری پیش از رسیدن جنین به قابلیت زیستی (معمولاً هفته ۲۰ بارداری) است و به طور عمده به دو دسته تقسیم میشود:
سقط خودبخودی (ناخواسته، طبیعی): عمدتا نتیجه ناهنجاریهای ژنتیکی، مشکلات هورمونی، یا بیماریهای زمینهای مادر است و معمولاً خارج از اراده فرد رخ میدهد.
سقط القایی (عمدی): با هدف پایان دادن به بارداری، عمدتا به دلایلی مانند سلامت مادر، مشکلات جنینی، شرایط اجتماعی، اقتصادی یا بارداری ناخواسته انجام میشود. این نوع سقط به دلیل مباحث قانونی و اجتماعی، بیشترین چالش را ایجاد میکند.
اپیدمیولوژی و آمارهای جهانی
بر اساس گزارش سازمان جهانی بهداشت (WHO) و مجله The Lancet Global Health، تخمین زده میشود که هر سال حدود ۷۳ میلیون سقط جنین القایی در دنیا اتفاق میافتد، که تقریبا ۲۹ درصد از کل بارداریها را شامل میشود. نکته مهم و نگرانکننده این است که ۴۵ درصد از این سقطها به صورت “غیرایمن"(Unsafe Abortion) و عمدتاً توسط افراد غیرمتخصص یا در شرایط غیر بهداشتی انجام میشود.
سقطهای غیرایمن یکی از اصلیترین علل مرگ و میر مادران در کشورهای با درآمد پایین و متوسط هستند. سالانه حداقل ۳۹ هزار زن در جهان به دلیل عوارض سقط غیرایمن جان خود را از دست میدهند و میلیونها نفر نیز دچار عوارض جدی مانند عفونتهای شدید، خونریزی، نازایی یا آسیبهای روانشناختی میشوند.
توزیع جغرافیایی سقط غیرایمن
بیشترین بار سقطهای غیرایمن مربوط به قاره آسیا (بهویژه جنوب و شرق)، آفریقا و آمریکای لاتین است. در این مناطق، عواملی مانند فقر، محدودیتهای قانونی، سطح پایین آموزش و نبود دسترسی به خدمات بهداشتی ایمن نقش تعیینکنندهای دارند. بر اساس آمار، بیش از ۵۰ درصد سقطهای غیرایمن جهان در آسیا رخ میدهد؛ آمریکای لاتین و آفریقا نیز سهم قابل توجهی از این آمار دارند.
عوامل مؤثر بر سقط جنین
سقط، چه به صورت خودبخودی و چه عمدی، تحت تاثیر عوامل متعددی رخ میدهد:
عوامل زیستی و پزشکی: سن بالای مادر، ناهنجاریهای کروموزومی یا جنینی، بیماریهای مزمن (مانند دیابت، فشار خون بالا)، عفونتها و سوابق قبلی سقط.
عوامل اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی: پایین بودن سطح آموزش، فقر، کمبود حمایت اجتماعی، انگ و تابوهای فرهنگی، نبود دسترسی به پیشگیری و تصمیمات مبتنی بر فشار اجتماعی.
عوامل قانونی و سیاستی: محدودیت قوانین سقط جنین در بسیاری از کشورها، باعث سوق یافتن زنان به روشهای غیرایمن و زیرزمینی شده است.
عوامل فردی و روانشناختی: اضطراب، افسردگی، ترس از آینده، وضعیت خانوادگی و شغلی و نبود برنامهریزی بارداری.
پیامدهای بالینی و اجتماعی سقط غیرایمن
عوارض سقط غیرایمن شامل خونریزی شدید، عفونت رحم، سوراخ شدن رحم، آسیب به اندامهای داخلی، نازایی و حتی مرگ میشود. همچنین این پدیده میتواند پیامدهایی نظیر افسردگی، اضطراب مزمن و کاهش کیفیت زندگی زنان را تشدید کند. از نظر اجتماعی، انگ و طرد شدن از سوی خانواده یا جامعه و بروز آسیبهای روانی، از تبعات متداول در جوامع با برخورد سختگیرانه است.
وضعیت سقط جنین در ایران
دادههای رسمی در ایران به دلیل محدودیتهای قانونی و انگ فرهنگی، بسیار محدود است. با این حال، مطالعات غیررسمی و تحقیقات میدانی نشان میدهند که سقط جنین، به ویژه در میان زنان جوان و گروههای طبقات پایین اجتماعی، رخ داده و درصد بالایی به صورت غیرایمن انجام میشود. تخمینها حاکی از آن است که سالانه میان ۸۰ هزار تا ۱۲۰ هزار مورد سقط القایی در کشور رخ دهد که بخش عمده آن ثبت نمیشود.
چالشها و راهکارهای سیاستی
از جمله مهمترین راهکارها برای کاهش سقطهای غیرایمن و ارتقای سلامت زنان میتوان به گسترش آموزشهای سلامت باروری، افزایش آگاهی عمومی، دسترسی زنان به خدمات بهداشتی ایمن، اصلاح قوانین و سیاستهای حمایتی و ارتقای خدمات مشاورهای اشاره کرد. همچنین انجام پژوهشهای اپیدمیولوژیک و کیفی گسترده برای کشف ابعاد پنهان این پدیده در ایران و کشورهای مشابه ضروری است.
به طور کلی سقط جنین، فراتر از یک مسئله پزشکی، یک بحران سلامت عمومی، اجتماعی و حتی فرهنگی است. سیاستگذاری علمی، آموزش فراگیر و خدمات سلامت محور میتواند بار سنگین مرگومیر و عوارض سقط غیرایمن را کاهش داده و به ارتقای جایگاه سلامت زنان کمک شایانی کند.
دکتر فاطمه غفاری
دکترای تخصصی بهداشت باروری و عضو هیات علمی گروه مامایی دانشگاه علوم پزشکی نیشابور